Geschatte leestijd: 4 minuten

Geen zin om te lezen? Luister dan gewoon naar het artikel.

Het grootste immuunsysteem

Het grootste immuunsysteem bij zoogdieren is de darm. Om precies te zijn: het microbioom, oftewel de gemeenschap van micro-organismen die daarin leven. We kennen het microbioom bijvoorbeeld ook als darmflora. Het bestaat uit veel verschillende bacteriën en schimmels en ontwikkelt zich bij elk dier op een individuele manier. Deze micro-organismen zorgen voor een goede spijsvertering en kunnen zelfs schadelijke ziekteverwekkers tot op zekere hoogte afvangen en onschadelijk maken. Als deze gemeenschap echter wordt verstoord, kan dit leiden tot ernstige spijsverteringsproblemen, die zelfs levensbedreigend kunnen worden.

Een wereld op zich

Het woord ‘microbioom’ komt uit het Grieks en betekent zoiets als ‘klein leven’ – de naam zegt eigenlijk alles. De bacteriën en schimmels vormen een eigen gemeenschap die per situatie verandert. Deze wordt bepaald door verschillende factoren. Naast genetische factoren spelen voeding en omgeving een belangrijke rol. Wordt bijvoorbeeld het voer aangepast, dan verandert ook het microbioom en past het zich aan. In stresssituaties lijdt het spijsverteringskanaal als eerste – naast de maag wordt ook het darmmicrobioom aangetast. Het gevolg: er ontstaan zwakke plekken en schadelijke ziektekiemen krijgen de overhand. Dit kan bijvoorbeeld diarree veroorzaken. Een natuurlijke reactie om de schadelijke organismen snel kwijt te raken. Dit kost het lichaam echter veel vocht en dat kan op zijn beurt vooral voor jonge kalveren al snel levensbedreigend worden.

Bijzonderheden kalveren

Aangezien het jonge kalf een ander spijsverteringsstelsel heeft dan een volwassen koe en het in de eerste weken een aantal ontwikkelingen doormaakt, waaronder aanpassingen in het voer, wordt ook het microbioom voor een aantal uitdagingen gesteld. Niet alleen de darmen moeten door deze kleine hulpjes worden gekoloniseerd, maar ook de zich ontwikkelende pens. Direct na de geboorte is er vrijwel nog geen microbioom aanwezig. Dit ontwikkelt zich pas in de loop van de tijd in drie stappen:

1. 1. Eerste kolonisatie (dag 0 – 2)
      Het microbioom ontstaat door verschillende omgevingskiemen, onder andere uit colostrum, van het moederdier en uit de stal – zo’n jong kalf zuigt immers aan van van alles en nog wat.
   2. Overgangsfase (dag 3 – 15)
      Hier spelen vooral de maaltijden met drinkvoeding een rol
   3. Rijpingsfase
      In deze fase neemt ook de opname van vast voer toe en moet het microbioom zich hierop aanpassen en verstevigen.

Het microbioom van de pens

De pens ontwikkelt zich pas in de loop van de tijd, en daarmee ook zijn microbioom. Als hij volgroeid is, is hij het enige orgaan dat plantaardige ruwe vezels kan verwerken – dat is het unieke aan herkauwers. Hoe we deze ontwikkeling kunnen beïnvloeden, is inmiddels geen geheim meer: afgebroken zetmeel ondersteunt de groei van de pensvlokken, waardoor een groot oppervlak ontstaat. Ruwvoer bevordert daarentegen het pensvolume. Wat nog niet volledig is onderzocht, zijn de effecten die verschillende praktijken – zoals vroeg of laat afspenen – hebben op het pensmicrobioom.

De moederkoe

Eén ding is echter al wetenschappelijk aangetoond, namelijk het verschil in de ontwikkeling van een microbioom bij verschillende opfokmethoden. Als het kalf bij de moeder blijft, heeft het als het ware een constante bron van micro-organismen bij zich. De bacteriële diversiteit van het microbioom is dan groter dan bij kalveren uit een individuele kalverbox. Ook bij kalveren die in groepen worden gehouden, is de diversiteit groter. Een indicator hiervoor zijn de protozoën, die bij alleen gehouden kalveren vrijwel volledig ontbreken. Protozoën zijn echter bijzonder belangrijk voor de afbraak van cellulose in de pens.

En nu?

Het onderzoek is nog lang niet afgerond. We moeten voorlopig nog even afwachten, want ook een kalf dat een tijdje in een individuele kalverbox staat, kan uitgroeien tot een hoogproductieve koe. Er zijn echter ook steeds meer aanwijzingen voor de voordelen van het houden van ten minste twee kalveren. De landbouw is alleen al in de afgelopen 20 jaar sterk veranderd. Hoe meer we begrijpen, hoe beter we daarop kunnen inspelen en vooruitgang kunnen boeken.